Bir arpa çeşidinin verimini anlatmanın en güvenilir yolu, başka çeşitlerle aynı tarlada yan yana ekildiği resmî denemelere bakmak. Manava bu bakımdan şanslı bir çeşit: 2014’te Granar Tarım adına tescil edildi; künyesine göre tescil denemelerinde dekara 771,7 kg ile iki sıralı çeşitler arasında birinci oldu. Tescilden sonra da denemelerden çıkmadı. Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi (TTSM), Trakya’daki iki sıralı arpa tescil denemelerinde yeni çeşit adaylarını yıllardır Manava ile kıyaslıyor. Bu yazıda o denemelerin raporlarına göre Manava’nın verimini, soğuk, yatma ve hastalık gözlemlerini, dane kalitesini ve çeşidin hangi tarlaya uyduğunu ele alıyoruz.
Tescil denemelerinde ölçüt olan çeşit
Türkiye’de yeni bir tahıl çeşidinin satılabilmesi için önce tescil edilmesi gerekiyor. Tescilden önce çeşit adayı, tarımsal değerleri ölçme denemelerinde en az iki yıl boyunca farklı illerde ekiliyor ve her yerde, bölgede zaten ekilen “standart” çeşitlerle yan yana yetiştiriliyor. Adayın verimi, kalitesi ve hastalık durumu bu standartlara göre değerlendiriliyor; yani standart çeşit, yeni gelenin aşması gereken çıta oluyor.
TTSM’nin Trakya Bölgesi iki sıralı arpa tescil raporlarında Manava; Harman, Bolayır ve Sladoran ile birlikte standart çeşit olarak yer alıyor. Denemeler Edirne, Keşan, Lüleburgaz, Tekirdağ ve Kırklareli’de kuruldu. Bu raporlar, Manava’yı dört ayrı ekim yılında, aynı koşullarda ekilen 7 ila 15 çeşitle yan yana görme imkânı veriyor.
Denemelerde verim
Raporlara göre Manava’nın ortalama verimi 2020-21 ekim yılında dekara 805,7 kg, 2021-22’de 812,4 kg, 2022-23’te 894,1 kg ve 2023-24’te 717,2 kg oldu. 2020-21’de denemedeki 15 çeşit arasında beşinci sıradaydı ve standart çeşitlerin en yükseğiydi. 2022-23’te yeni çeşit adayları dahil sekiz çeşidin hepsinin önünde, birinci sırada yer aldı; o yıl Tekirdağ’da dekara 1.027,2 kg’a ulaştı. 2023-24’te verim bütün standart çeşitlerde düştü; Manava diğer standartlarla aynı düzeyde kaldı, yeni adayların bir kısmı ise öne geçti.
Bu rakamlar bir şeyi daha gösteriyor: yıl değiştikçe aynı çeşidin verimi dekarda 150-200 kg oynayabiliyor ve sıralama değişiyor. Tek bir yılın, tek bir tarlanın sonucuna bakarak çeşit seçmek bu yüzden yanıltıcı olabiliyor. Deneme parselleri de iyi bakılan küçük alanlar ve bu denemeler İç Anadolu’ya göre yağışı bol olan Trakya’da kuruldu; kıraç bir tarlada rakamlar çok daha aşağıda olur, ama çeşitlerin birbirine göre durumu fikir veriyor. Manava’nın künyesindeki verim aralığı kuru koşulda dekara 350-400 kg, sulu koşulda 600-800 kg. Bu aralığın neresinde kalınacağını su, ekim tarihi, tohumluk ve gübre belirliyor; bu dört etkeni Ramata arpa verimi yazısında ayrıntılı anlatmıştık.
Soğuk, yatma ve hastalık gözlemleri
Tescil raporlarında verimin yanında tarladaki gözlemler de yer alıyor. Dört yılın gözlemlerinde Manava’nın soğuk zararı notları standart çeşitlerin en düşükleri arasında kaldı; 2022’de örneğin Harman ve Bolayır’a 2 ile 5 arasında not verilirken Manava’nın notları 0 ile 1 arasındaydı. Bu, künyedeki “soğuğa dayanımı iyi” bilgisiyle örtüşüyor ve Manava’yı kışı sert geçen yerler için öne çıkarıyor. Dayanımın işe yaraması için bitkinin kışa kardeşlenmiş girmesi gerekiyor; bunun için ekim tarihinin önemini kışlık arpa ekim zamanı yazısında anlatmıştık.
Yatmada tablo yıla göre değişiyor. 2021 ve 2022’de Manava’da yatma görülmedi; 2021’de Harman’da yatma kaydedilmişti. 2024’te ise Lüleburgaz ve Tekirdağ’daki denemede yedi çeşidin hepsinde yatma görüldü, Manava da bunların arasındaydı. Yatmaya dayanıklı bir çeşit de yağışlı bir baharda ve fazla azotla yatabiliyor; azotu ölçülü ve bölerek vermek bu riski azaltıyor.
Hastalıkta Manava’nın notları çoğu yıl standartların altında. 2022’de Manava’da ne ağ benek yaprak lekesi ne de külleme kaydedildi. 2024’te Tekirdağ’da arpa pası Sladoran’da %90, Bolayır’da %80 düzeyinde not edilirken Manava’da %10’da kaldı. Künyede de Manava’nın arpa yaprak çizgi hastalığına ve yaprak leke hastalıklarına yüksek derecede toleranslı olduğu yazıyor. Yaprak çizgi hastalığının etmeni tohumla taşınıyor; hastalıklı tohumluktan çıkan bitki hastalığı tarlaya kendisi getiriyor. Bu yüzden bu hastalıkta ilk savunma, temiz ve ilaçlanmış tohumluk. Sertifikalı tohumluğun bu konuda neden fark yarattığını tohumluk sertifika kademeleri yazısında anlatmıştık.
Dane kalitesi: hektolitre ve elek üstü
Arpanın değerini yalnızca dekardan alınan kilo belirlemiyor. TTSM’nin laboratuvar analizlerinde Manava’nın hektolitre ağırlığı Trakya denemelerinde 71,3 ile 76,8 kg arasında ölçüldü. Hektolitre, arpa alımında en çok bakılan kalite ölçüsü; yüksek hektolitre, aynı hacimde daha çok ve daha dolgun dane demek.
İki sıralı arpada ikinci önemli ölçü elek üstü oranı. Dane, 2,5 ve 2,8 milimetrelik eleklerden geçiriliyor; elek üstünde kalan pay ne kadar yüksekse parti o kadar iri ve tekdüze daneli. Manava’nın elek üstü oranı sekiz ölçümün beşinde %90’ın üzerindeydi; 2022’de Lüleburgaz’da %96,3’e çıktı. Oran her yıl aynı değil; 2023’te Edirne’de standart çeşitlerin hepsinde, Manava’da da belirgin biçimde düştü.
Aynı analizler tohumluk tarafında da bir şey söylüyor. Manava’nın bin dane ağırlığı denemelerde yıla ve yere göre 39 ile 49 gram arasında değişti; yani aynı çeşidin farklı partileri farklı irilikte olabiliyor. Dekara atılacak tohumluk bu yüzden künyedeki öneriden, kuru koşulda 25-30 kg ve sulu koşulda 22-25 kg’dan başlanıp partinin bin dane ağırlığına göre ayarlanıyor. Bu hesabın mantığını dekara kaç kilo tohumluk yazısında açıklamıştık.
Hangi tarlaya uyuyor
Manava kışlık, iki sıralı ve yemlik bir çeşit; künyesine göre taban, yarı taban ve kıraç arazide yetiştirilebiliyor ve kışın aldığı suyu tutan kıraç tarlalarda verim potansiyeli özellikle yüksek. İki sıralı çeşitlerin suyun sınırlı olduğu yerde iri ve dolgun daneyle öne çıkmasının nedenini iki sıralı mı, altı sıralı arpa mı yazısında ele almıştık. Granar’ın gözlemine göre Manava, balık yetiştiricilerinin de tercih ettiği bir arpa.
Üretici tecrübeleri de bu tabloya uyuyor. Bir çiftçi forumunda Manava eken bir üretici, nohuttan sonra ektiği derin, kara topraklı tarlada çok iyi sonuç aldığını, zayıf ve kumlu bir tarlada dekara 650 kg civarında verim gördüğünü; çeşidin bol gübreye iyi karşılık verdiğini, hastalık göstermediğini ve iyi kardeşlendiğini anlatıyor. Aynı forumda sıcak bölgeler için altı sıralı Ramata’nın daha uygun görüldüğü de belirtiliyor. Kısacası soğuğa dayanımıyla öne çıkan Manava serin ve soğuk bölgelerin çeşidi; sulu ve yüksek verim hedefleyen sıcak bölge tarlasında Ramata, suyun hiç olmadığı tam kıraç arazide ise Sinanbey öne çıkıyor.
Özetle Manava, tescilinden sonra da resmî denemelerde yeni çeşitlerin kıyaslandığı bir ölçü olarak kalan, soğukta denemelerde iyi not alan, hastalıkta çoğu yıl standartlardan temiz çıkan bir iki sıralı arpa. Üç arpa çeşidimizin künye değerlerini yan yana görmek için arpa tohumu çeşitleri sayfasındaki karşılaştırma tablosu kullanılabilir. Tarlanızın bölgesini ve su durumunu bize ilettiğinizde, ziraat mühendisimiz Manava’nın koşullarınıza uygun olup olmadığını değerlendirir: +90 506 101 01 50.